Fysieke toegankelijkheid betekent dat iedereen zich vrij en veilig kan bewegen naar en op het festival, ongeacht beperkingen of omstandigheden. Het gaat om de weg ernaartoe, drempelloze routes, bereikbare voorzieningen en veilige, duidelijke doorgangen. Dit is niet alleen belangrijk voor mensen met een blijvende beperking, maar ook voor bezoekers die tijdelijk minder mobiel zijn, ouder worden of met kinderen en kinderwagens komen.

Denk bij het inzetten van maatregelen en faciliteiten altijd aan de gehele bezoekersreis van ticketverkoop, informatievoorziening tot de faciliteiten op het terrein en de mogelijkheid om het programma te kunnen ervaren met vriend(en) en/of familie.  Voordat je aan de slag gaat, is het belangrijk om te bepalen voor welke doelgroep(en) je het festival toegankelijk wil organiseren. 

Zo richt bijvoorbeeld Poetry International Festival zich onder andere op mensen met een auditieve beperking in het zondagsprogramma, Culinesse op prikkelgevoeligheid, en Baroeg Open Air op rolstoelgebruikers en bezoekers. Iedere groep heeft een of meerdere behoeften die soms ook overlappen. Denk aan een drempelvrije route, dit is voor zowel rolstoelgebruikers, mensen die slecht ter been zijn, als mensen met een visuele beperking comfortabeler of zelfs noodzakelijk. 

 

1. Bereikbaarheid en de route naar het festival

De reis naar het festival is voor bezoekers met een beperking het eerste knelpunt. Een goede voorbereiding begint daarom al bij de infrastructuur buiten de hekken.
Openbaar vervoer en shuttle-services

• Toegankelijke haltes: Controleer vooraf of de dichtstbijzijnde bus- of tramhaltes rolstoeltoegankelijk zijn. Breng in kaart welk terrein men moet overbruggen naar de ingang en wees hier duidelijk over in de communicatie. Is de route vanaf de halte naar het festivalterrein niet- of niet volledig toegankelijk, benoem dit. Is er een alternatieve route wel toegankelijk, maar niet de meest voor de hand liggende of kortste, benoem dit ook. 
• Shuttleservice: Is de locatie vanaf OV-hubs moeilijk of niet bereikbaar? Overweeg dan om een toegankelijke shuttleservice in te zetten. Bijvoorbeeld Bringo.

Auto en Kiss & Ride

• Ruime parkeerplaatsen: Richt vlak bij de ingang (maximaal 100 meter) voldoende, duidelijk gemarkeerde, toegankelijke parkeerplaatsen in. Geef mensen met een Gehandicaptenparkeerkaart toegang tot deze plekken, en maak het mogelijk om voor(af) mensen zonder deze kaart een plek te reserveren als daar een goede reden voor is. Zo waarborg je dat er alleen mensen parkeren die dit nodig hebben. Zorg daarbij voor extra ruimte (zowel naast als achter de auto) zodat rolstoelgebruikers makkelijk in- en uit kunnen stappen of een ramp (oprijplaat) kunnen uitleggen.
• Toegankelijke Kiss & Ride: Zorg dat de breng- en haalstrook geschikt is voor aangepast vervoer. Bezoekers met een mobiliteitshulpmiddel moeten de ruimte hebben om veilig uit te stappen. Dit betekent ook een vlakke stoep zonder obstakels, en genoeg ruimte om een auto of bus(je) strak tegen de stoep aan te zetten om zo de ruimte tussen voertuig en stoep te minimaliseren.
• Verharde aanrijroute: Zorg dat de route vanaf de parkeerplaatsen en de Kiss & Ride naar de entree volledig verhard en drempelvrij is. Bij een alternatieve route die wel toegankelijk is, in plaats van de meest voor de hand liggende of kortste route, geef deze duidelijk aan en vermeldt dit in alle toegankelijkheids informatievoorziening.

Fietsen en taxi's

• Aangepaste fietsen: Richt in de fietsenstalling ruimte in voor grotere, aangepaste fietsen (zoals driewielfietsen) en aankoppelfietsen. Communiceer vooraf of deze fietsen, ook wel gehandicaptenvoertuigenhttps://www.kennisnetwerktoegankelijkheid.nl/nieuws/348-waar-mag-je-fietsen-met-een-aangepaste-fiets genoemd, eventueel mee het terrein op mogen.
• Rolstoeltaxi's: Werk samen met lokale taxibedrijven die rolstoeltoegankelijke voertuigen aanbieden en deel via je website en andere informatievoorzieningen zoals de infobalie hoe bezoekers deze eenvoudig kunnen boeken.

2. Toegang tot en doorgang op het terrein

Eenmaal op het terrein willen bezoekers zich autonoom kunnen verplaatsen. De ondergrond en de breedte van de paden zijn hierbij doorslaggevend.

 

Infrastructuur en paden

• Breedte en ondergrond: Leg een netwerk aan van harde, vlakke en slipvrije paden (gebruik rijplaten of vlonders; vermijd grind, stro of houtsnippers). De minimale breedte voor doorlopende wegen is 120 cm.
• Hoogteverschillen: Voorkom drempels en zorg dat onvermijdelijke hoogteverschillen (zoals kabels en leidingen) worden afgedekt met drempelhulpen of rijplaten van maximaal 2 cm hoog.
• Hellingen: Maak hellingbanen en oprijplaten niet te steil. Maximaal 5% stijging, een hoek van 2.86 graden, ofwel verhouding 1:20.. Bij een korte afstand kan gebruik worden gemaakt van een iets steilere hellingbaan als het niet anders mogelijk is, van maximaal 8%. Zorg hierbij altijd voor een vaste leuning. Hou bij elektrische rolstoelen rekening met maximaal 6%

Logistiek en privileges

• Weiger nooit rollators, rolstoelen, krukken, beenbraces, prothesen, en andere middelen die gebruikers nodig hebben en brief personeel hier duidelijk op om misverstanden te voorkomen.
• Zichtbaarheid en herkenbaarheid: Werk met herkenbare (pols)bandjes of het Hidden Disabilities Sunflower-sleutelkoord/bandjes voor bezoekers die extra ondersteuning of privileges nodig hebben (zoals toegang tot het kijkplatform). Dit helpt de crew om snel en adequaat te reageren zonder vragen te hoeven stellen. Sommige beperkingen zijn niet of slecht zichtbaar en het is vervelend om elke keer uit te moeten leggen aan bv. een beveiliger. Denk bv aan doven of slechthorende mensen. 

• Zitgelegenheid: Zorg verspreid over het terrein voor voldoende zitplaatsen en sta toe dat bezoekers die slecht ter been of snel vermoeid zijn een eigen (vouw)krukje meenemen.
• Temperatuur: kou of warmte verergert symptomen bij specifieke doelgroepen (zoals stijfheid bij reuma, of vermoeidheid bij MS). Ook zwangere en ouderen zijn hier extra gevoelig voor. Richt indien relevant voldoende schaduwplekken in.
• Grote afstanden: Organiseer je een festival over een uitgestrekt gebied? Zet dan intern transport in, zoals golfkarretjes, als haal- en brengservice tussen de podia.

3. Eten en drinken

Zelfstandig een drankje of maaltijd bestellen moet de norm zijn. Dit vraagt om aanpassingen in zowel de fysieke opstelling als de communicatie.

 

Fysieke barinrichting

• Verlaagde balies: Zorg bij de kassa's en de bar voor minstens één verlaagd gedeelte (ca. 80 cm hoog) zodat rolstoelgebruikers en kleine mensen oogcontact kunnen maken en zelfstandig kunnen bestellen. Denk hierbij ook aan de positionering van het pinautomaat. Instrueer personeel om lopende, lange mensen hier niet te bedienen om problemen met de beschikbaarheid te voorkomen en te voorkomen dat rolstoelgebruikers letterlijk over het hoofd worden gezien bij het weglopen van de bar.
• Toegankelijke tafels: Reserveer tafels waarop een rolstoel gemakkelijk kan aanschuiven (minimaal 75 cm vrije ruimte onder het tafelblad, zonder een verlaging onder de tafel zoals een dwarsbalk). Bied bovendien een mix van stoelen met én zonder armleuningen aan.
• Buffetten: Presenteer menu-aanduidingen en gerechten op verschillende hoogtes zodat iedereen er goed bij kan.
  Inclusieve communicatie aan de bar
• Barpersoneel: Train je personeel om servicegericht te zijn, naar iedereen. Door oogcontact te maken en duidelijk te spreken, wat essentieel is voor liplezers en slechthorenden. Accepteer dat bezoekers zelf geen oogcontact maken. En help nooit zonder eerst te vragen: ‘Kan ik je helpen?”.
• Hulpmiddelen: Leg bij de bar en informatiepunten een tablet, pen en papier of een 'aanwijsbaar menu' klaar om de communicatie te vergemakkelijken.
• Toegankelijke menukaarten: Bied het menu digitaal aan via een QR-code (zodat voorleessoftware het kan lezen), in grootletterdruk en in braille. Vermeld allergie-informatie en dieetwensen (zoals halal, vegetarisch, plantaardig) helder.

4. Essentiële en extra faciliteiten

Een toegankelijke faciliteit heeft pas waarde als bezoekers weten waar deze zich bevindt. Breng alle voorzieningen duidelijk in kaart via signing op het terrein en op plattegronden.

 

Basisvoorzieningen (verplicht rolstoeltoegankelijk)

Zorg dat de onderstaande locaties drempelvrij zijn, brede doorgangen hebben en voldoende draairuimte bieden voor een rolstoelgebruiker:

• EHBO-post: inclusief een gekoelde faciliteit voor het veilig bewaren van medicijnen en moedermelk van bezoekers.
• Toegankelijke toiletten: Altijd geplaatst in de buurt van de centrale functies, uitgerust met een alarmmogelijkheid en bij voorkeur gekoppeld aan een privacy ruimte voor medische handelingen (zoals het verzorgen van een stoma). Voorzie deze toiletten van een prullenbak die regelmatig wordt geleegd voor het weggooien van katheters en continentiematerialen (het liefst een zelfsluitende “luierprullenbak” en absoluut GEEN pedaalemmer). Stromend water is een pré voor de stomaverzorging.

Extra faciliteiten (Nice to have)

• Gratis drinkwaterpunten: onmisbaar om ervoor te zorgen dat het festival voor elk budget toegankelijk en inclusief blijft.
• Oplaadpunten: Faciliteer stroompunten voor het tussentijds opladen van elektrische rolstoelen of andere medische apparatuur.
• Verzorgingsruimte: Richt een af te sluiten ruimte in met een elektrisch in hoogte verstelbaar hoog-laagbed om zwaardere verzorging op een ergonomische manier mogelijk te maken.
• Leenrolstoelen: verhuur rolstoelen voor bezoekers die slecht ter been zijn
• Richt een plek in waar rolstoelen, rollators en scootmobielen kunnen parkeren, bv bij de ingang van een zaal of ruimte 
• Gereserveerde rolstoelplekken bij voorstellingen. Marianne Dijkshoorn verkoopt deze matten.
• Kan ik je helpen?: Vrijwilligers die op een vast punt staan én rondlopen met de instructie: “Kan ik je helpen?”. Prefereer een duidelijk kledingbeleid bijv. allemaal hetzelfde shirt aan, in dezelfde kleur, met de tekst “Kan ik je helpen?”. Dat betekent ook dat zij de informatievoorziening met zich meedragen (uit het hoofd, in een boekje of digitaal) en helpen met bijvoorbeeld een taxi regelen of een buddy zijn naar een voorziening op het terrein ofwel dicht bij het terrein, zoals een tramhalte.

Marianne Dijkshoorn heeft een brochure samengesteld met leveranciers voor toegankelijke producten, gratis te downloaden via haar website. 

5. Auditieve, visuele en prikkelgevoelige ondersteuning

Toegankelijkheid gaat verder dan de fysieke infrastructuur; hoe kan een bredere groep mensen het festival ervaren?

 

Auditieve ondersteuning (voor doven en slechthorenden)

• Ringleidingsysteem: Installeer een ringleiding bij de hoofdpodia. Bezoekers met een gehoorapparaat kunnen dit op de "T-stand" zetten om het geluid direct en zonder omgevingsruis te ontvangen.
• Gebarentolken en signdancers: Zet professionele tolken Nederlandse Gebarentaal (NGT), schrijftolken of stemtolken in op het podium. Signdancers kunnen de dynamiek van muziek en zang visueel overbrengen. Bied eigen-tolken van bezoekers gratis toegang. Lees hier meer over de verschillende soorten tolken en het vinden van een tolk.
• Live ondertiteling: Toon In het Nederlands* en in een tweede taal die overeenkomt met de grootste demografische niet-Nederlands sprekende groep, bijvoorbeeld Arabisch of Engels aankondigingen en songteksten live op schermen of via een gespecialiseerde app.
• Trilervaring: Reserveer een vak vlak voor het podium zodat dove en bezoekers de trillingen van de bas optimaal kunnen voelen. Biedt daarnaast de mogelijkheid om (eigen of geleende) trilvesten via Bluetooth te koppelen aan het geluidssysteem.
• Deel de setlist vooraf met de tolken (dit hoeft niet openbaar te zijn) zodat zij zich kunnen voorbereiden.

Visuele ondersteuning (voor blinden en slechtzienden)

• Audiodescriptie: Maak voor visuele programmaonderdelen (zoals films of shows) gebruik van systemen zoals de Earcatch-app voor films, waarbij een stem tijdens de pauzes de visuele elementen beschrijft. Of Komt het Zien, zij maken theaterbeleving live mogelijk voor mensen die blind of slechtziend zijn.
• Meet & feel-sessies: Organiseer momenten waarbij blinde bezoekers voorafgaand aan de show het decor of de instrumenten mogen voelen om de context beter te begrijpen.
• Geleidehonden: Hulphonden zijn wettelijk welkom, maar de drukte en herrie op een festival kunnen hun functie belemmeren. Communiceer vooraf uitgebreid over de verwachte drukte, lichtshows en geluidsniveaus, zodat de bezoeker zelf een inschatting kan maken.
• Contrast en verlichting: Zorg in de avonduren voor extra verlichting bij cruciale routes (toiletten, EHBO) en markeer hoogteverschillen met contrasterende kleuren.

Prikkelgevoeligheid (voor o.a. autisme, ADHD, of sensorische beperkingen)

• Prikkelarme ruimte: Richt (een) comfortabele, geluidsgeïsoleerde ruimte(n) in waar bezoekers zich kortstondig kunnen terugtrekken bij overprikkeling. Zorg voor gedimd licht, de mogelijkheid om te liggen en bied opties zoals noise-cancelling-koptelefoons en schermen met rustgevende beelden.
• Locatie en personeel: Positioneer de prikkelarme ruimte(n) dicht bij de EHBO-post en zet deskundig (zorg)personeel in voor het deurbeleid en de handhaving van de rustregels. Zorg ervoor dat deze ruimten duidelijk zijn aangegeven op eventuele plattegronden en vermeld ze ook in de toegankelijkheids informatievoorziening in het programma en op de website.
• Aangepaste programmering: Overweeg specifieke 'prikkelarme voorstellingen' met zachter geluid en gedempt licht (in samenwerking met organisaties zoals Stichting Onbeperkt Genieten).

6. Calamiteiten en veiligheid

In noodsituaties moeten álle bezoekers het terrein snel en veilig kunnen verlaten.

• Toegankelijke vluchtwegen: Zorg dat nooduitgangen breed genoeg zijn, drempelvrij zijn en uitkomen op een verharde ondergrond (dus niet op een modderig weiland). Als een vluchtweg niet trede vrij is, moet dit aangegeven worden, bijvoorbeeld door naast het bordje met de nooduitgang een rolstoel met een streep erdoor weer te geven. In dat geval moeten álle andere nooduitgangen een rolstoel zonder streep erdoor weergeven zodat het duidelijk is dat mensen daar wel kunnen vluchten.
• Inclusieve alarmsignalen: Gebruik zowel visuele (flitslichten) als auditieve (gesproken woord/ontruimingssignalen) alarmen, zodat zowel dove als blinde bezoekers direct weten dat er een noodsituatie is.
• Getrainde crew: Zorg dat alle beveiligers en servicemedewerkers exact weten waar de toegankelijke voorzieningen en vluchtwegen zijn en hoe zij mensen met een mobiliteits- of zintuiglijke beperking moeten evacueren.

Tip voor organisatoren: Laat vóór de officiële opening van het festival een ervaringsdeskundige (iemand met een beperking) de verschillende routes op het terrein controleren samen met de sitecrew of de producent. Dit geeft je de kans om de laatste cruciale aanpassingen direct door te voeren. Kijk daarnaast eens naar het Vlaamse Label Toegankelijk Event (Inter) voor inspirerende praktijkvoorbeelden en handleidingen die ook in Nederland perfect toepasbaar zijn.

Tekst: Lyke Poortvliet en met dank aan: Derk-Jan Karrenbeld voor zijn scherpe blik en input.